Türkmenler bilen bileleşmegiň Eýranda demokratiýany berkitmekdäki roly
Eýranda demokratiýany ýola goýmak ýurduň köp milletli hakykatyna çynlakaý üns bermän mümkin däl. Eýran dürli taryhy, dil we medeni aýratynlyklary bolan milletleriň jemidir. Şol milletleriň arasynda türkmen milleti bilen bileleşmek demokratik tertibiň emele gelmeginde möhüm we kesgitleýji rol oýnap biler; elbetde bu bileleşik hakyky, aňly we deňhukuklylyga esaslanmaly, wagtlaýyn ýa-da gurallary hökmünde ulanylýan bolmaly däl.
Türkmen milleti, Eýranda ýaşaýan beýleki köp milletler ýaly, uzak ýyllaryň dowamynda kemsitme, syýasy taýdan çetleşdirilme we merkezi häkimiýete bolan ynamsyzlyk tejribesini başdan geçirdi. 1979-njy ýyldan soňky döwürde talaplaryň basylmagy, medeni we dil hukuklarynyň inkär edilmegi, şeýle-de türkmen ýaşaýan sebitleriň gurluşlaýyn taýdan ösüşsiz galmagy “ýokardan alnyp barylýan milli taslamalara” bolan ynamy çynlakaý derejede pese düşürdi. Şonuň üçin türkmenler bilen bileleşik diňe olaryň deňhukukly raýatlygy we köpçülikleýin hukuklary doly ykrar edilende manyly bolup biler.
Demokratiýa diňe bir milletçi, merkezçi we bir medeniýete daýanýan millilçilik bilen gabat gelmeýär. Eger türkmen milleti bilen bileleşik hemmäniň bir agalyk edýän şahsyýete siňdirilmegi manysynda düşünilse, beýle bileleşik ne durnukly bolar, ne-de demokratik. Munuň tersine, geljekki Eýran tapawutlary, şahsyýetleriň köpdürlüligini we ähli milletleriň hakyky gatnaşygyny kabul edýän esasda gurlanda, türkmenler demokratiýalaşma prosesinde işjeň we täsirli gatnaşyjylar bolup bilerler.
Bu ýolda esasy päsgelçilikleriň biri – pars däl milletleriň talaplaryna bolan howpsuzlyk nukdaýnazarydyr. Hökümet ýyllaryň dowamynda türkmen milletiniň kanuny talaplaryny “bölünip aýrylmak” ýaly bellikler bilen basyp geldi. Eger demokratiýaçy güýçler hem bilip ýa-da bilmän şol bir garaýşy gaýtalasa, hakyky bileleşigiň mümkinçiligi ýok bolar. Demokratiýa dialogy, ynam döretmegi we umumy çäklerde öz ykbalyny kesgitlemek hukugynyň ykrar edilmegini talap edýär.
Netijede, türkmen milleti bilen bileleşmegiň diňe anyk we düşnükli syýasy taslamanyň çäginde demokratiýanyň ornaşmagyna goşant goşup biljekdigini nygtamak zerurdyr; bu taslama diňe häkimiýetdäki şahslary çalyşmagy däl-de, eýsem häkimiýet gurluşyny täzeden kesgitlemegi, täze konstitusiýany taýýarlamagy, milletleriň hukuklaryny kepillendirmegi we hakyky merkezden daşlaşdyrmaga tarap hereket etmegi maksat edinmelidir. Şeýle hem bu prosesde türkmen milletiniň hakyky we ynamdar wekilleriniň gatnaşmagy üstünlik üçin esasy şertdir.
Jemläp aýdanyňda: Eýranda demokratiýa ýa köp milletli, gatnaşykly we adalatly taslama bolar, ýa-da asla amala aşmaz. Türkmen milleti bilen bileleşik bu taslamanyň gyrasynda däl, eýsem onuň özeninde durýar.
