Eýrandaky türkmenlere garşy milli deňsizlik we sütem: kynçylyklar we netijeler
Eýranda milli sütem we etniki deňsizlik baradaky mesele möhüm jemgyýetçilik temalarynyň biridir we bu mesele türkmenler babatda hem gozgalýar. Eýrandaky türkmenler özleriniň baý taryhy geçmişine, güýçli medeni aýratynlygyna we ýüzlerçe ýyllap bu ýurduň çäginde ýaşap gelýändigine garamazdan, dürli döwürlerde gurluşlaýyn, medeni we ykdysady deňsizlikleriň dürli görnüşleri bilen ýüzbe-ýüz boldular. Bu deňsizlikler hemişe açyk ýa-da resmi görnüşde bolmandy; köplenç mümkinçilikleriň deň bolmazlygy, medeni şahsyýetiň äsgerilmezligi we sebitleýin ösüşiň pesligi görnüşinde ýüze çykdy.
Türkmenlere garşy milli sütemiň iň esasy görnüşleriniň biri türkmen ilatly sebitlerde ösüşiň yza galmagydyr. Türkmen sahra ýokary derejedäki ekerançylyk, maldarçylyk, serhet we tranzit mümkinçiliklerine eýe bolmagyna garamazdan, köp ýyllaryň dowamynda uly maýa goýumlaryndan, senagat infrastrukturalaryndan we durnukly iş orunlaryndan mahrum galdy. Ýokary işsizlik derejesi, ýaşlaryň göçmegi we jemgyýetçilik hyzmatlarynyň gowşaklygy ýurduň köp merkezi sebitleri bilen deňeşdirilende serişdeleriň paýlanyşynda we döwlet meýilnamalarynda deňsizligi görkezýär.
Medeni we dil babatda hem türkmenler käbir çäklendirmeler bilen ýüzleşdiler. Türkmen dili, türkmen ilatynyň uly böleginiň ene dili hökmünde, ýurduň bilim ulgamynda degişli resmi we okuw derejesine eýe däl. Ene dilinde bilim almak, medeni şahsyýeti goramakda we öwrenmegiň hilini ýokarlandyrmakda möhüm rol oýnap biljekdigine garamazdan, amalda äsgerilmezlik bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Bu ýagdaý wagtyň geçmegi bilen ýerli diliň we medeniýetiň gowşamagyna hem-de ýaş nesilleriň arasynda çetleşdirilmek duýgusynyň güýçlenmegine getirýär.
Dini tarap hem türkmenleriň deňsizlik tejribesinde möhüm orun eýeleýär. Eýrandaky türkmenleriň aglabasy sünni mezhebine uýýar we käbir döwürlerde dolandyryş, syýasy we ýokary derejeli karar kabul ediş wezipelerine ýetmekde çäklendirmeler bilen ýüzbe-ýüz bolupdyr. Bu dini deňsizlik etniki we sebitleýin deňsizlik bilen birleşende, iki esse adalatsyzlyk duýgusyny döredýär we jemgyýetçilik ynamyny gowşadýar.
Syýasy we dolandyryş ulgamynda türkmen zehinleriniň ýokary derejeli karar kabul ediş derejesinde az gatnaşmagy hem milli sütemiň başga bir görnüşidir. Türkmen ilatly sebitler baradaky köp kararlar ýerli güýçleriň netijeli gatnaşmazlygy bilen kabul edilýär; netijede alnyp barylýan syýasatlar köplenç sebitiň zerurlyklaryna, medeniýetine we jemgyýetçilik ýagdaýyna laýyk gelmeýär. Bu ýagdaý türkmenleriň özlerini deň hukukly gatnaşyjy hökmünde däl-de, häkimiýet gurluşynyň gyrasynda duranlar hökmünde duýmagyna sebäp bolýar.
Türkmenlere garşy milli sütem, Eýranyň beýleki halklaryndaky ýaly, milli şahsyýete garşy çykmak diýmek däldir; tersine, Eýranyň çäginde deňlik, adalat we medeni dürlüligiň ykrar edilmegi baradaky talaplary aňladýar. Bu talaplary äsgermezlik etmek meseläni çözmäge kömek etmeýär, eýsem jemgyýetçilik boşluklaryny has-da çuňlaşdyryp biler. Etniki dürlüligi kabul etmek, gurluşlaýyn deňsizlikleri aradan aýyrmak, sebitleýin deňagramly ösüşi üpjün etmek we dil hem-de medeni hukuklara hormat goýmak milli sütem duýgusyny azaltmaga we jemgyýetçilik jebisligini berkitmäge alyp barjak ädimlerdir.
Netijede, türkmenlere garşy deňsizlik meselesine açyk we dogruçyl çemeleşmek howp däl-de, eýsem özgertme, gepleşik we has adalatly jemgyýeti gurmak üçin mümkinçilikdir; şeýle jemgyýetde ähli halklar, şol sanda türkmenler hem, özlerini bu ýurduň deň hukukly eýeleri hökmünde duýup bilerler.
