Ynkylapdan soň Türkmen sahrasynyň üstüne düşen howpsuzlyk we deňsizlik kölegesi
1979-njy ýylda Eýranda Yslam ynkylabynyň ýeňiş gazanmagyndan soň, ýurtuň demirgazyk-gündogarynda ýerleşýän türkmen ilatly sebitler, aýratyn-da Türkmen sahra, giň syýasy we jemgyýetçilik üýtgeşmelerine sezewar boldy. Bu üýtgeşmeleriň käbiri türkmen halky üçin ajy we ýakymsyz tejribe boldy. Köplenç sünni mezhebine uýýan we serhet sebitlerinde ýaşaýan türkmenler ynkylapdan soň howpsuzlyk, ykdysady we medeni meseleler bilen ýüzbe-ýüz boldular. Bu ýagdaýlaryň bir bölegi sebitiň aýratyn şertlerine we ýerli jemgyýetiň talaplaryna ýeterlik üns berilmezligi bilen baglydy.
Iň möhüm ýakymsyz wakalaryň biri 1980-nji ýyllaryň başynda Türkmen sahrasında ýüze çykan howpsuzlyk çaknyşyklarydyr. Bu çaknyşyklar döwlet harby güýçleri bilen özleriniň medeni we jemgyýetçilik hukuklarynyň ykrar edilmegini talap eden käbir türkmen toparlarynyň arasynda bolup geçdi we köp sanly ýerli ýaşaýjylaryň ölmegine ýa-da ýaralanmagyna sebäp boldy. Bu wakalar diňe bir gorky we howpsuzlygyň peselmegine däl, eýsem türkmenleriň döwlet gurluşlaryna bolan ynamynyň sarsmagyna hem güýçli täsir etdi.
Ykdysady taýdan hem Türkmen sahra ösüşden yza galdy; maýa goýumlarynyň azlygy, gowşak infrastruktura we serişdeleriň deň paýlanmazlygy bilen ýüzbe-ýüz boldy. Sebitiň köp ýaşlary iş tapmak üçin uly şäherlere göçmäge mejbur boldy we jemgyýet işsizlik hem-de ykdysady mümkinçilikleriň azalmagy ýaly kynçylyklar bilen ýüzleşdi. Bu ýagdaý, bilim we medeni çäklendirmeler bilen birlikde, türkmenleriň özlerini çetleşdirilen ýaly duýmagyna sebäp boldy.
Medeni we dini taýdan hem türkmenler käbir çäklendirmelere sezewar boldular. Ene dilinde bilim almak, däp-dessurlary saklamak we käbir milli ýa-da dini dabaralary geçirmek kynçylyk bilen ýüzbe-ýüz boldy. Bu çäklendirmeler ykdysady we howpsuzlyk basyşlary bilen bilelikde türkmenleriň öz medeniýetini we şahsyýetini howpsuzlyk we deňsizlik kölegesinde ýaşamagyna getirdi.
Ýyllaryň geçmegi bilen bu ajy tejribeler türkmenleriň taryhy ýadynda galmagyny dowam edýär. Şeýle-de bolsa, medeni garşylyk, diliň we däp-dessurlaryň saklanmagy, jemgyýetçilik we ykdysady ösüş ugrunda edilýän tagallalar türkmen jemgyýetiniň krizisleri ýeňip geçmek we öz şahsyýetini gorap saklamak ukybyny görkezýär.
Umuman aýdanyňda, Yslam ynkylabyndan soňky döwür Türkmen sahra üçin kynçylyklar we deňsizlikler bilen utgaşan döwür boldy. Bu kynçylyklar serhet sebitleriniň aýratyn şertlerine, dini we etniki tapawutlara ýeterlik üns berilmezliginden hem-de sebitleýin ösüşiň gowşaklygyndan gelip çykdy. Bu wakalary öwrenmek we täzeden seljermek häzirki zaman türkmenleriniň taryhyna has çuň düşünmäge hem-de Eýranda jemgyýetçilik, medeni we ykdysady adalat zerurlygyny aňmaga mümkinçilik berýär.
