Eýrandaky türkmenler; şahsyýet, taryh we häzirki durmuş
Eýrandaky türkmenler ýurduň gadymy we kökli halklarynyň biridir. Olar Eýranyň demirgazyk we demirgazyk-gündogar sebitlerinde, aýratyn-da Türkmen sahra diýlip atlandyrylýan giň düzlüklerde ýaşaýarlar we ýurduň medeni hem taryhy dürlüliginiň emele gelmeginde möhüm rol oýnaýarlar. Oğuz şahasyna degişli bolan bu türk halky asyrlaryň dowamynda häzirki Gülüstan welaýatynyň käbir böleklerinde, şeýle hem Demirgazyk Horasan we Razawi Horasan sebitlerinde mesgen tutup gelýär. Giň sähralary, özboluşly medeniýeti we baý taryhy bilen Türkmen sahra Eýrandaky türkmenleriň ýaşaýyş merkezleriniň ýüregi hasaplanýar.
Türkmenler taryhy taýdan esasan ýarym göçme durmuş ýöredipdirler. Olaryň ýaşaýşy maldarçylyk, atçylyk we möwsümleýin göçler bilen berk baglanyşykly bolupdyr. Dürli taryhy döwürlerde, aýratyn-da Safawylar we Kaçarlar döwründe, türkmenler serhet we jemgyýetçilik wakalarynda möhüm orun eýeläpdirler. Wagtyň geçmegi bilen oturymly ýaşaýşa geçiş güýçlenip, häzirki türkmen şäherleri we obalary kemala gelipdir. Bu taryhy geçmiş türkmenlere özboluşly, şol bir wagtyň özünde-de Eýranyň umumy taryhy bilen baglanyşykly şahsyýet duýgusyny beripdir.
Türkmen dili, oğuz türk dilleriniň bir şahasy hökmünde, Eýrandaky türkmenleriň medeni şahsyýetiniň iň möhüm sütünleriniň biridir. Bu dil henizem gündelik durmuşda, şygryýetde, sazda we dilden-dile geçýän rowaýatlarda giňden ulanylýar. Dini taýdan Eýrandaky türkmenleriň köpüsi sünni mezhebine, aýratyn-da hanafy fykhyna uýýarlar. Dini dessurlar milli däpler bilen birlikde olaryň jemgyýetçilik durmuşynyň möhüm bölegini düzýär.
Türkmen medeniýeti baý sungat we däp unsurlaryna eýedir. Türkmen mukam sazy dutaryň owazy bilen, gahrymançylyk şygyrlary we gadymy rowaýatlary bilen halk arasynda aýratyn orna eýedir. Türkmen halysy we halyçasy, nyşanlaýyn nagyşlary we reňkleri bilen diňe bir el hünäri däl, eýsem türkmenleriň taryhynyň, ynançlarynyň we ýaşaýyş usulynyň beýanydyr. Şeýle hem türkmenleriň milli egin-eşikleri, aýratyn-da zenanlaryň lybaslary, olaryň medeni şahsyýetini aýdyň görkezýär.
Türkmen aty, aýratyn-da ahal-teke tohumy, türkmen medeniýetiniň we durmuşynyň möhüm nyşanydyr. Atçylyk we at çapyşyklary gadymdan bäri türkmenleriň arasynda giňden ýaýrapdyr we häzirki wagtda hem olaryň şahsyýetini alamatlandyrýan esasy aýratynlyklaryň biridir. Munuň bilen birlikde ekerançylyk we maldarçylyk Eýrandaky türkmenleriň esasy ýaşaýyş çeşmeleriniň hatarynda bolupdyr, halyçylyk we keçe taýýarlamak ýaly el hünärleri hem ýerli ykdysadyýetde möhüm orun eýeläpdir.
Häzirki wagtda Eýrandaky türkmenler öz däp-dessurlaryny we ene dilini gorap saklamak bilen birlikde, ýurduň jemgyýetçilik, medeni we ykdysady ugurlarynda işjeň gatnaşýarlar. Olaryň köpüsi şäherlerde bilim alýar, söwda, sport we medeni çäreler bilen meşgullanýar, şol bir wagtda hem öz medeni mirasyny we etniki şahsyýetini gorap saklamaga çalyşýar. Eýrandaky türkmenler milli Eýran şahsyýetiniň çäginde etniki bile ýaşaýşyň aýdyň mysalydyr; baý medeniýeti, şöhratly taryhy we geljege gönükdirilen garaýşy bolan halk hökmünde olary tanamak Eýrany tanamagyň aýrylmaz bölegidir.
