Türkmenleriň sazy — iň gadymy we özboluşly medeni gymmatlyklaryň biri
Türkmenleriň sazy Eýran we Orta Aziýa halklarynyň arasynda iň gadymy hem-de iň özboluşly medeni gymmatlyklaryň biridir. Bu saz türkmen halkynyň taryhynda, gündelik durmuşynda we dünýägaraýşynda çuň kök urandyr. Ol diňe bir güýmenje serişdesi däl, eýsem taryhy beýan etmegiň, duýgulary ýetirmegiň, gahrymançylyk rowaýatlaryny saklamagyň we jemgyýetçilik hem-de ruhy gymmatlyklary aňlatmagyň dilidir. Türkmen medeniýetinde saz hemişe halkyň durmuşy bilen bile bolup, dogluşdan başlap toý-baýramlara, ýas dabaralaryna we gahrymançylyk hekaýalaryna çenli ähli döwürleri öz içine alýar.
Türkmen sazynyň iň möhüm guraly dutardyr. Ýönekeý gurluşly, emma many-mazmuny baý bu saz guralynyň owazy Türkmen sahrasynyň ruhy bilen utgaşandyr. Iki simli, uzyn göwrümli türkmen dutary şatlykdan hasrata, joşgunly duýgulardan gahrymançylyk ruhuna çenli giň duýgy gerimini beýan edip bilýär. Dutar bilen aýdyp, hekaýa edýän sazanda we aýdymçy bagşy diýlip atlandyrylýar. Bagşy türkmen medeniýetinde diňe bir sungatçy däl, eýsem taryhyň goragçysy, şahyr we halk paýhasynyň rowaýatçysy hasaplanýar. Olar saz bilimini we gadymy hekaýalary nesilden-nesle geçirip gelýärler.
Türkmen sazy belli mukamlara we owazlara esaslanýar. Her mukamyň öz aýratyn ýagdaýy we ýerine ýetiriliş maksady bar. Bu owazlaryň köpüsi gahrymançylyk wakalaryny, rowaýaty söýgüleri we kynçylyklara garşy göreşi beýan edýär. «Görogly» ýaly hekaýalar türkmen sazynyň içinde aýratyn orna eýedir we aýdym hem-de dutar arkaly nesilleri biri-birine baglaýar. Şeýle hem söýgi, dessur we ýas aýdymlary bu saz medeniýetiniň möhüm bölegini düzýär.
Türkmen sazynyň ritmi köplenç ýönekeý, emma täsirli bolýar we göçme durmuş hem-de atçylyk hereketleri bilen sazlaşýar. Kämahal saz erkin, rowaýat görnüşinde ýerine ýetirilýär, kämahal bolsa belli bir urgy bilen toýlarda we köpçülikleýin dabaralarda çalynýar. Dutardan başga-da gyjak, türkmen kemençesi we deprek (daýra) ýaly saz gurallary ulanylýar, emma dutar hemişe esasy orun eýeleýär.
Türkmen sazy ruhy we ahlak gymmatlyklary bilen berk baglanyşyklydyr. Köp owazlar nesihat beriji manylary, ynsanperwer düşünjeleri we tebigata hem-de adama hormaty özünde jemleýär. Şonuň üçin saz türkmenler üçin diňe bir hünär däl, eýsem medeni we jemgyýetçilik jogapkärçilik hasaplanýar. Bagşylar jemgyýetde aýratyn hormat bilen garşylanýar we medeni şahsyýeti gorap saklamakda möhüm rol oýnaýarlar.
Häzirki döwürde jemgyýetçilik üýtgeşmelere we täze mediýanyň giňelmegine garamazdan, türkmen sazy henizem janly we ösüşde. Häzirki zaman sungatçylary däp bolan gurluşlara wepaly bolup, bu sazy ýaş nesillere ýetirmek hem-de täze usullar bilen ýerine ýetirip, ýazga geçirmek ugrunda tagalla edýärler. Türkmenleriň sazy henizem sähranyň, atyň, taryhyň we halkyň ruhunyň owazydyr — öz medeniýetini nagmalarda ýaşadýan halkyň sesi bolup galýar.
